Een reanimatiemachine voor kanaries

CULTUUR 15 september 2026 Redactie en fotografie Geert Dekkers

Tijdens de monumentendagen kom je op locaties waar je normaliter niet eens van het bestaan af wist, zoals de heemkundekringen die zich richten op het behouden en verzamelen van artefacten van de locale cultuur. Af en toe heeft een heemkundige kring een tentoonstelling afkomstig uit de interlokale cultuur.

Op monumentendag stond ook de heemkundekring in het Noord- Brabantse dorp Haren open voor bezoekers. Een enthousiaste dame leidde ons rond langs allerlei bijzondere voorwerpen met een opmerkelijke geschiedenis. Zo zagen we eerder op de dag reeds artefacten van de Bredase Kwattafabriek.

Planta margarine

In Haren stond een pakje Planta Margarine uit de fabriek van Oss. De Planta margarine was populair van 1950 tot 1960. Doordat er in 1960 veel mensen ziek werden van de Planta margarine verdween het populaire pakje boter uit de keuken. De nieuwe emulgator die moest voorkomen dat de boter bij het braden zou spatten was de boosdoener. Ook in Breda kregen mensen ineens te kampen met een allergische reactie. Ze kregen heftige jeukaanvallen, rode vlekken en koorts. Er moesten zelfs getroffenen in het ziekenhuis worden opgenomen. In Tilburg vielen enkele doden.

Mijngas

In die jaren vijftig werden de huizen nog volop verwarmd met steenkool dat werd gedolven in mijnen diep onder de grond. Tijdens het hakken kwam er als bijproduct het reukloze mijngas vrij. Er waren diverse dodelijke varianten zoals koolzuurgas (CO₂), het ontplofbare methaangas (CH₄), stikstofgas (N₂) en koolmonoxide (CO).

Tegen het einde van de negentiende eeuw ontdekte de Engelse onderzoeker John Scott Haldane dat kanaries reeds bij een zeer lage concentratie mijngas van hun stokje vielen. Vanaf 1911 werd het een standaardgebruik dat iedere ploeg mijnwerkers een vrolijk fluitende kanarie meenam naar het ondergrondse kolenlabyrint. Dit waren kanaries die niet goed verkoopbaar waren omdat hun verentooi vlekjes vertoonde en omdat ze iets minder goed floten dan hun concurrenten. Die ‘tweederangs’ kanaries vonden het prima.

Voor de mijnwerkers was het kanariegefluit als een radio. De arbeiders floten terug. Er waren kanaries die de deuntjes van de mijnwerkers kopieerden. De kanarie is een solitaire vogel die geen andere kanaries om zich heen kan velen. Aandacht van mensen vinden ze fantastisch en in de mijnen kregen ze dat in overvloed. Na werktijd gingen de kanaries terug naar enorme volières waar ze heerlijk konden vliegen. Doordat de vogels van nature hooguit vijftien jaar leven liepen ze geen stoflongen op zoals de mijnwerkers.

De mijnwerkers waren dol op de vrolijke fluiters behandelden ze de vogels als een huisdier.

Reanimatiemachine

Haldane ontwierp een apparaat om kanaries die door het mijngas waren flauwgevallen weer op te peppen. In de erfgoedzaal stond zo’n reanimatiemachine waarop een kleine gasfles met zuurstof was bevestigd.

De mijnwerkers dankten in veel gevallen hun leven aan de zangvogels. Als er om wat voor reden dan ook een kanarie stierf werd de vogel niet zomaar aan de kat gegeven. Creatievelingen uit de mijnwerkersploegen ontwierpen de mooiste lijkkistjes waarin de opgezette vogeltjes werden bijgezet. Een mooi exemplaar compleet met kanarie was in een van de vitrines aanwezig. In 1986 werden de verwende kanaries werkloos toen moderne elektronica hun functie overnam. Ze floten er niet minder om.