Syfilis: over hoge heren, edele delen en rare rages

“Dat gold toen toch voor iedereen?” merkte ik grappend op. Maar niets is minder waar. Graaf Engelbrecht II van Nassau (1451 – 1504) was in 1996 landelijk nieuws. Uit onderzoek van zijn stoffelijk overschot, dat in de Grote Kerk zijn laatste rustplaats heeft gevonden, bleek namelijk dat de heer van Breda een van Europa’s eerste syfilislijders is geweest. Na hem zouden andere hoge heren volgen, met bizarre modetrends tot gevolg.

Bastaarden

In de vijftiende eeuw was syfilis in Europa een nieuwe ziekte, waarschijnlijk overgebracht uit ‘De Nieuwe Wereld’. De aandoening trof vooral zij die het meest seksueel actief waren: prostituees, soldaten, maar ook heren van stand. Deze laatste groep moest uiteraard voor wettige erfgenamen zorgen, maar hun libido bleef niet beperkt tot het huwelijksbed. Sterker nog, een ‘bastaard’ was een visitekaartje voor een edelman: Deze liet namelijk zien hoe mannelijk hij was. Ook gold voor (nog) niet getrouwde jonkers, dat hun vaders de kosten van de opvoeding van een eventueel onwettig kind voor hun rekening namen. Weinig hield de hoge heren in die tijd dus tegen om op seksueel gebied flink de bloemetjes buiten te zetten.

Boetes, berispingen en een monsterlijke matras

Graaf Engelbrecht II maakte het helemaal bont: De stadsbesturen van maar liefst drie steden, te weten Brugge, Den Bosch en Mechelen, dreigden met een geldboete als hij doorging met de jacht op vrouwelijk schoon binnen de stadsmuren. Ook zijn standgenoten stoorden zich openlijk aan zijn seksuele uitspattingen. Zo is hij binnen de ridderorde van het Gulden Vlies meerdere malen berispt voor zijn oneerbare gedrag. Niet dat Engelbrecht zich hier iets van aantrok. Zo zou hij in zijn Brusselse paleis een monsterlijke matras geschikt voor vijftig personen hebben laten installeren ten behoeve van ‘grafelijke gangbangs’.

Venuskroon

Aangezien men al snel wist dat de onschuldig ogende zweertjes op geslachtsdelen en gezicht overgedragen werden via seksueel contact, werden de symptomen van syfilis gezien als een teken van seksuele ervarenheid. Zo werd een ‘venuskroon’, een zweertje op het voorhoofd, met trots gedragen. Aan deze trend kwam een einde toen mensen de ernst van de aandoening begonnen in te zien; syfilis bleek dodelijk. Symptomen werden vanaf dat moment verborgen in plaats van benadrukt.

Verguld paasei

Een bijna-tijdgenoot van Engelbrecht II die deze trend mede aanjoeg was Hendrik VIII (1509 – 1547), koning van Engeland. Dit heerschap is vooral de geschiedenisboeken ingegaan vanwege het feit dat hij zes vrouwen trouwde, van wie hij er twee liet onthoofden. Zoals gewoon was in die tijd, hield de majesteit er naast meerdere echtgenotes ook minnaressen op na. Niet zo vreemd dus, dat er ook op de koninklijke penis zweren werden gespot. Op het bekendste portret van Hendrik VIII staat hij dan ook afgebeeld met een ‘verguld paasei’ tussen zijn benen: een teken van mannelijkheid, maar ook een goede manier om ruimte te geven aan zijn verbonden geslachtsdeel.

Met de pink omhoog

Ruim een eeuw later trof Lodewijk XIV (1638 – 1715), koning van Frankrijk, hetzelfde lot. ‘De Zonnekoning’ stond bekend om zijn knappe uiterlijk. Zijn volle, krullende haardos droeg hieraan bij. Toen hij als gevolg van syfilis al op zeventienjarige leeftijd zijn haar verloor, was dit voor Lodewijk XIV dan ook een verschrikking. Hij ging een pruik dragen om zijn kaalheid te verdoezelen. Gold het aanvankelijk als een praktische oplossing: Het dragen van pruiken werd een ware rage. De hofhouding ging in navolging van Louis een pruik dragen, waarna de rest van de Europese adel snel volgde. En toen ‘De Zonnekoning’ op latere leeftijd last kreeg van verstijfde vingers als gevolg van de ziekte, dronk de hofhouding – om de koning niet in verlegenheid te brengen – net als hij hun kopje thee met de pink omhoog; iets dat wij vandaag de dag nog steeds herkennen als ‘deftig’.

Beroemd

Of Donald Trump ook een trend zet met de rode vlekjes op zijn hand? Ik betwijfel het. Hij zet zijn ‘masculiniteit’ – samen met vrouwenhaat – graag in de etalage, dus mogelijk achtte hij het geen probleem dat de media met dit verhaal aan de haal ging. Laten wij in ieder geval hopen dat het aantal syfilisbesmettingen daalt. Gelukkig is er tegenwoordig het condoom om de mensheid voor de ziekte te behoeden en hoeven wij – met Trump – bij besmetting niet voor ons leven te vrezen vanwege de beschikbare behandelmethoden. Had Graaf Engelbrecht deze middelen destijds tot zijn beschikking gehad, dan was hem veel ellende en een voortijdige dood bespaard gebleven. Maar ook geldt, dat hij dan niet zo beroemd (of berucht) was geweest als hij tegenwoordig is.

Bronnen:

Historianet.nl

Sekswerkerserfgoed.nl

Stadsarchief.breda.nl

Wikipedia.nl

Dit artikel is eerder verschenen in jubileummagazine 2