Er is een bekend verhaal uit het jaar 640 over een meisje dat in het bos bij het stadje Vorst dood gevonden wordt. Ze is doodgebloed. Het vreemde is dat een van haar armen van haar romp is gerukt. Deze arm ligt op het altaar in een kapel in het gelijknamige plaatsje. Wat is er gebeurd? Deze gebeurtenis is anderhalf millennium later in het gebied rondom Dilbeek en Vorst nog steeds booming. In dit artikel een uiteenzetting over dit opmerkelijke verhaal.
De mondelinge en schriftelijke flarden van het verhaal over Alena worden na negen eeuwen in 1518 eindelijk verzameld en aan het papier toevertrouwd. Het verhaal is niet compleet. Daarom wordt het aangevuld met vooral verzonnen details die bij een heiligenverhaal horen. De hoofdpersoon is een jonge rijk tienermeisje dat haar mooie toekomst verwerpt ten gunste van het Christelijk geloof. Alena krijgt daardoor een Christelijke voorbeeldfunctie voor jongeren toebedeeld. Zaken die de heiligenstatus aantasten zoals verliefdheid op een leuke jongeman worden herschreven. De jongen in het verhaal wordt kuis, gelovig en een prediker. Er wordt nog een beroemde nationale heilige aan het verhaal verbonden om het allemaal nog aannemelijker te maken. Dat is Amandus.
In de Frankische tijd waren een aantal missionarissen actief om de heidense gebieden te kerstenen. Het doel was eenheid in het verdeelde land te bewerkstelligen. Bisschop Amandus van Maastricht was werkzaam in het gebied rondom Brussel. Vanwege zijn successen wordt hij al snel na zijn dood heilig verklaard. Het plaatsje Vorst is een van de dorpen waar Amandus een primitieve kapel laat bouwen. Zijn aanwezigheid in dit dorp en de kapel maken het verhaal over Elena geloofwaardiger.
In de middeleeuwen waren heiligenverhalen rondom rijke maagdelijke Christenmeisjes die hun boze vader ontvluchten naar een donker woud populair. Dymphna, Ursula, en Barbara zijn daarvan een paar voorbeelden.
In Dilbeek woont in die tijd de lokale Frankische vorst Levold. Hij is gehuwd met Hildegard en ze hebben een dochter, Alena. Het koninklijke gezin is heiden. Ze bewonen een motte. Deze bestaat uit een woontoren omringd door een houten palissade en een gracht. De woontoren is gebouwd op een kunstmatige steile heuvel.
Tijdens een jachtpartij ontmoet de vorst Levold een nette, welgestelde vlotte jongeman. Het klikt en Levold nodigt hem uit om de jachtbuit in de motte samen met zijn gezin op te komen eten. Tijdens zijn bezoek vertelt de jongen over het nieuwe Christelijke geloof en zijn positieve ervaringen daarmee. Hij vertelt over bisschop Amandus die in Vorst een eenvoudige kapel heeft laten bouwen. Alena wint zijn interesse. Het meisje wil graag de kapel bekijken waar de jongen regelmatig de mis bijwoont. Daarop nodigt de jongen het gezin uit om in het tien kilometer verderop gelegen Vorst een kijkje te komen nemen in de nieuwe kapel van Amandus. Een eenvoudig bouwsel van leem op gevlochten twijgen met een strooien dak.
Levold en Hildegarde voelen zich niet op hun gemak tijdens de mis. Alena daarentegen laat zich inpalmen door de jongen en is geïntrigeerd door het nieuwe geloof. Als tienermeisje wil ze zich afzetten tegen haar ouders. Het nieuwe geloof is een middel daartoe. Daarom gaat ze zonder toestemming van haar vader dagelijks naar de kapel van Vorst om er met de jongen te bidden. De jongeman haalt haar over om zich te laten dopen door Amandus. Dat is niet moeilijk want ze is hoteldebotel van de jongen. Het meisje wordt Christen en rijdt regelmatig op een paard naar Vorst. In het verhaal is het paard vervangen door een wonderbaarlijke stok. De jongen krijgt in het nieuwe verhaal een bijrol. Ze wandelt dan dagelijks met een houten stok afkomstig van een hazelaar naar de kapel.
Op een dag komt ze op tijd voor de mis bij de kapel in Vorst aan. Echter, de deur is gesloten. Het meisje steekt de stok in de grond en blijft in de brandende zon voor de kapeldeur wachten tot Amandus arriveert. Ze valt door de warmte in slaap. Als ze wordt gewekt door de jongen ligt ze in de koele schaduw van gebladerte. De stok is in het verhaal in snel tempo uitgegroeid tot een mooie volle boom. Dit verhaal is ontleend aan de legendes van Sint Jozef. Hiermee wordt aan het verhaal een boodschap in geheimtaal toegevoegd. De bloeiende stok staat symbool voor een grote liefde of een huwelijk. De jongeman kijkt vreemd op als voor de kapel ineens een grote boom staat waaronder hij het slapende meisje aantreft. Hij vertelt haar dat Amandus die dag ziek op bed ligt. Echter, op dat moment komt Amandus fris aangelopen. Hij is op onverklaarbare wijze hersteld om op tijd voor Alena en de jongen de mis op te dragen. De eerste twee wonderen zijn daarmee een feit.
In Dilbeek maakt de altijd alerte wacht van de burcht bij Levold melding van de geheime dagelijkse uitstapjes van Alena. De verontruste vorst Levold geeft aan een van zijn dienaren opdracht om zijn dochter te schaduwen tijdens haar geheime uitstapjes. Hij wil weten waar ze naar toe gaat. En vooral naar wie. Zijn dochter moet worden uitgehuwelijkt met als doel de familie machtiger te maken. Een nietsnut past daar niet bij. Tijdens de achtervolging constateert de dienaar dat Alena zonder problemen de moerassige vallei van de rivier de Zenne doorkruist. Zijn mond valt open van verbazing als hij ziet dat Alena evenals Jezus over het water van de rivier de Zenne loopt. Hij probeert het ook maar hij zinkt als een baksteen in het rivierwater. Een derde wonder, voldoende voor een heiligverklaring! De dienaar veronderstelt daarom dat Alena een heks is en wellicht nog erger, een minnaar bezoekt. Hij meldt dit aan zijn werkgever. Levold probeert de maagdelijkheid van zijn dochter te redden en sluit haar op boven in de toren. Dit element is ontleend aan het verhaal van de heilige Barbara. Elena vertelt haar pa dat ze dagelijks de kapel in Vorst bezoekt om de mis bij te wonen die Amandus voordraagt. Levold verbiedt haar nog langer naar Vorst te gaan.
Het meisje weet echter uit de toren te ontsnappen. De vorst ronselt op een zomerse 17 juni een groep soldaten en geeft hen de opdracht om zijn dochter tijdens een uitstapje te onderscheppen en koste wat het kost terug te brengen naar de motte in Dilbeek. Een stukje dat afkomstig lijkt te zijn uit het verhaal over Dymphna. In het bos even buiten Dilbeek wordt het wandelende meisje door de wilde soldaten overmeesterd. Alena weigert met hen mee terug te gaan naar de motte en houdt zich stevig vast aan een boomstam.
De soldaten trekken zo wild aan haar vrije arm dat deze losgerukt wordt van haar lichaam. In shock valt het levensgevaarlijk gewonde meisje op de grond. Enigszins onthutst omdat ze de enige dochter van hun werkgever hebben gedood gaan soldaten terug naar de motte. Zonder zich verder om het meisje te bekommeren laten ze Alena samen met haar afgerukte arm achter in het bos. Alena wordt in het verhaal hierdoor een martelares.
Een engel daalt uit de hemel neer en brengt de afgerukte arm naar de kapel in Vorst. Amandus schrikt als hij de arm op het altaar ziet liggen. Omdat Alena niet is verschenen tijdens de mis in Vorst en mede omdat er een meisjesarm op het altaar ligt gaat de jongen naar haar op zoek.
Hij vindt het ontzielde lichaam in het bos bij Dilbeek. Hij neemt het dode meisje mee naar de kapel van Vorst. Amandus begraaft haar plechtig in de kapel. De diepbedroefde ouders krijgen wroeging maar zijn ook nog steeds boos. Hun dochter krijgen ze daarmee niet terug.
Niet lang na haar dood volgt daar een wonder. Een leenman van Levold genaamd hertog Omundus is door een oogaandoening blind geworden. Hij hoort van het wonderbaarlijke verhaal en bezoekt de kapel. Hij smeekt of de ziel van Alena aan God wil vragen of hij zijn gezichtsvermogen terug mag krijgen. Omundus verkrijgt vrijwel meteen het licht in zijn ogen terug. De hertog gaat naar Levold en zijn vrouw Hildegard. De onthutste ouders zijn op de hoogte van het oogprobleem van hun leenman. Ze wijden zijn wonderbaarlijke genezing aan hun vermoorde dochter.
Ze laten zich in de kapel dopen door bisschop Amandus. Ze leren dat vergeving belangrijk is en dat ze hun dochter in het hiernamaals weer zullen ontmoeten. Om hun dochter te eren laten ze in Dilbeek een kerk bouwen. Volgens de legende is dit de huidige Ambrosiuskerk. Het vorstenpaar heeft zich in de kerk na hun dood laten begraven. Naarmate het wonderbaarlijke verhaal steeds populairder wordt komen de pelgrims. Het eenvoudige kerkje in Dilbeek en de kapel in Vorst worden door de binnenkomende gelden steeds groter en van steen. De status van de vorst stijgt met de populariteit van zijn wonderbaarlijke dochter. Hierdoor wordt hij steeds rijker en machtiger.
Het wonderbaarlijke verhaal wordt al snel populair bij de bevolking. Eeuwenlang wordt het verhaal van Alena
’s avonds bij het haardvuur doorverteld. Alleen de opzienbarende flarden van het wonderverhaal blijven bestaan. De lokale bevolking heeft behoefte aan een eigen heilige. Toch duurt het ruim een half millennium voordat op eerste Pinksterdag 1193 Elena door bisschop Kamerijk officieel wordt opgegraven. Vanwege de grote populariteit van het verhaal maakt de bevolking er een heiligverklaring van. Ondanks de grote twijfel van de kerk wordt Alena van Dilbeek onder druk van het volk een officiële heilige.
De tastbare herinneringen aan Alena vormen tegenwoordig nog steeds een populaire reden voor een bezoekje. In Dilbeek is de Sint-Alenatoren een tastbare herinnering aan de motte. Op deze locatie zou voor de bouw van het huidige middeleeuwse waterslot de motte hebben gestaan. De eigendomsregistratie gaat niet verder terug dan de elfde eeuw. Opgravingen zijn nodig om aan te tonen dat op het eilandje inderdaad een zevende eeuwse motte heeft gestaan. Maar het verhaal van de opgesloten vorstendochter past prachtig bij de feeërieke ruïne waarin de toren onaangetast de tijd overwonnen lijkt te hebben.
Niet ver van het waterslot staat een mooie middeleeuwse Ambrosiuskerk. Volgens onderzoek is de kerk opgericht rond het jaar duizend. Of er op die plaats eerder een kerk heeft gestaan is (nog) niet aangetoond. In de kerk zijn een aantal bijzondere kunstwerken rondom Sint Alena te bewonderen. Van de graven van het vorstenpaar ontbreekt ieder spoor.
De plaats in het bos tussen Dilbeek en Vorst waar de wilde soldaten de arm van de romp rukten was in de loop der eeuwen een geliefde plek voor vele pelgrims. Zij hadden een tastbare locatie nodig waar zij genezing konden afsmeken. Uiteindelijk is er in 1872 een kapel gebouwd aan de rand van een prachtig breed bospad waarover de heilige dagelijks naar de kapel van Vorst zou hebben gelopen. Naast de kapel is een put met, uiteraard, geneeskrachtig water. Mensen met oogziektes kun met het wonderwater hun ogen spoelen. Pelgrims vonden bij de put een tastbare mogelijkheid om een aandoening mee te behandelen dankzij de tussenkomst van de heilige. De moerassen zijn inmiddels gedempt en hebben plaats gemaakt voor nieuwbouw. De meeste pelgrims van toen zijn inmiddels vervangen door toeristen.
Het hoogtepunt van de Alena verering is de St. Denijskerk in Vorst.
De zevende eeuwse eenvoudige kapel werd in de loop der jaren gerenoveerd. Om de kapel werd een mooie middeleeuwse kerk gebouwd. De romaanse structuren zijn nog duidelijk zichtbaar. Naast de kerk groeide een enorme hazelaar die in 1859 om onduidelijke redenen is gerooid! In de kerk is van alles te zien over de heilige. Een cenotaaf, beelden, en schilderijen.
Het gebeente van Alena is bijgezet in een prachtige reliekhouder. Een bot van een bovenarm schijnt afkomstig te zijn van de afgerukte arm. Deze werd apart in een reliekhouder geplaatst.
Als het gebeente in 1193 wordt opgegraven zijn er twee partijen die het skelet graag in hun bezit willen hebben. Relieken van een heilige stonden gelijk aan economische groei. Een naburig nonnenklooster en de parochie Vorst streden om het heilige gebeente. Uiteindelijk werd het skelet verdeeld. De botten in de kerk van Vorst werden aangevuld met botten uit diverse oude graven. Tijdens onderzoek in 2006 was de conclusie dat het skelet was aangevuld met delen van botten van kinderen en van mannen. Het geslacht kon niet worden aangetoond. Wel is duidelijk geworden dat de meeste botten afkomstig zijn van een robuust persoon van midden dertig. Welke botten van de heilige afkomstig zijn is niet bekend.
Naast de reliekschrijn staat een cenotaaf, een grafplaat die het graf van de heilige ooit zou hebben bedekt. Onderzoek heeft uitgewezen dat de stenen plaat van een onbekende non uit de twaalfde eeuw die Helena heette is geweest. Waarschijnlijk bewoonde zij het nonnenklooster dat een deel van de heilige botten in bezit had.
Hoe dan ook vormt de legende van Alena een interessant stukje geschiedenis. Allerlei verhalen zijn erin verenigd. Soms verborgen, soms duidelijk aanwezig. Er blijft daarom een stukje mysterie rondom de heilige intakt. Hierdoor blijft er ruimte voor herinterpretatie, onderzoek en verwondering. Het spoort geïnteresseerden aan om aan de legende een eigen betekenis te geven. Door de discussies die dit opwekt blijft de legende springlevend, en daarmee de mooie boodschap van het verhaal.
Ervaar de rust en schoonheid binnen het kasteel, waar de Stadsgids vertelt over het kasteel en haar bewoners. Hierna een rondleiding door de drie karakteristieke stijltuinen met verhalen en uitleg door de Natuurgids.
Van woensdag 24 tot en met zondag 28 juni 2026 staat Breda volledig in het teken van de vijfde editie van het Zero Waste Festival. Tijdens deze feestelijke lustrumeditie ontdekken inwoners op een laagdrempelige en inspirerende manier hoe leuk, makkelijk én voordelig leven met minder afval kan zijn.
Onze nieuwe website is inmiddels al weer een half jaar in de lucht. De lezer weet ons goed te vinden en we ontvangen veel positieve feedback. Dat geeft de burger moed. Maar…
Eén keer per jaar, als de dagen het langst zijn, trekken we er op een avond op uit. Niet te lang, want we willen terug zijn voor het echt donker wordt. De sfeer is wat anders dan tijdens een reguliere tocht. Er mag wel een beetje verrassing in zitten. Let op: deze keer is ook de startplek afwijkend.