Als alle hoop vervlogen is en het leven verloren lijkt is er in veel streken nog slechts een strohalm beschikbaar: een gebed tot de heilige Rita van Cascia. In Italië ligt haar dode lichaam in een glazen kist opgebaard. Na eeuwen is het nog steeds niet vergaan. Af en toe schijnt de overledene nog te bewegen.
In dit artikel gaan we op zoek naar de historische Rita en wat er na haar dood allemaal gebeurde.
Om een goed beeld te krijgen van de historische Rita is het belangrijk om eeuwenoude geschriften en verslagen naast elkaar te leggen. De eerste conclusie is een nogal duister verhaal met vreemde gebeurtenissen. Duidelijk is dat Rita als enig kind geboren is rond 1381 in het dorpje Roccoporena onder de rook van Cascia. Een middeleeuwse vestingstad zo’n honderdzestig kilometer ten noorden van Rome.
Aan de levensbeschrijving van de heilige wordt een oude legende van de heilige Ambrosius toegevoegd. Als baby Rita na de doop in haar bedje ligt landen sneeuwwitte honingbijen op haar mondje. De insecten kruipen erin en verwennen de baby met zuivere honing. Daarna vliegen ze weer weg. Dit lijkt een verwijzing naar de latere mogelijke mellificatie van het lijk van de heilige. Rita is een koosnaam van de langere naam Margherita. Deze koosnaam komt overeen met de beschrijving van haar lieflijke karakter.
Rita is enigst kind. Haar ouders vertegenwoordigen de middenklasse. Het ouderlijk huis is tegenwoordig een toeristische attractie. Het is een typisch middeleeuws stenen dorpshuis.
Rita is een prettig persoon om mee om te gaan. Ze is open minded, vrolijk en vermijdt alles wat tot conflicten en ruzies kan leiden. Deze instelling krijgt ze mee tijdens haar opvoeding. Haar ouders houden zich bezig met het oplossen van familievetes in de omgeving. Ze proberen deze narigheid met een religieuze inslag te sussen. Als een langdurige familievete is opgelost wordt dit met officiële documenten vastgelegd. Rita leert uitstekend te lezen en te schrijven. Als tienermeisje kan ze moeilijk aarden in het dagelijkse leven. Ze vlucht liever weg in de weinige literatuur die beschikbaar is en dat zijn religieuze teksten.
Het beschermende kloosterleven trekt haar daarom aan. Ze zou het liefst intreden bij het Maria Magdalena klooster dat op de heuveltop is gebouwd en uitziet over Cascia, Roccoporena en de valleien. Haar ouders denken daar anders over. Volgens gebruik wordt ze uitgehuwelijkt aan een welgestelde man. Het is nu onmogelijk voor Rita om in te treden bij een klooster. Haar aanstaande man heet Paolo Mancini en stamt uit een adellijke familie. Paolo werkt als een toegewijd officier bij een legerafdeling. Zijn karakter ondersteund hem bij zijn werk. Hij is narcistisch, bazig en gewend om met zijn manschappen flink te drinken. Als de veertienjarige Rita met hem trouwt is de veel oudere Paolo verguld van het lieve tienermeisje. Ze doet alles wat de bazige Paolo haar opdraagt. Zijn wil is wet en Rita is zijn slavin. Het huwelijk gaat niet lang goed omdat Rita naar zijn zin zich teveel verdiept in religieuze teksten. Haar vredelievende inslag staat haaks op zijn oorlogszuchtige natuur. De narcistische Paolo heeft behoefte aan bewondering en kan niet tegen kritiek. Rita komt in de puberteit en begint te groeien. Als een normale puber is ze daardoor vaak moe en humeurig. Ze gaat op zoek naar haar eigen identiteit die botst met die van haar man. Als ze haar grenzen stelt beginnen de echtelijke ruzies. Paolo begint haar te slaan wat eindigt in zware mishandeling. Blauwe plekken, kneuzingen en af en toe een blauw oog worden eerder regel dan uitzondering. Dit wordt nog erger doordat hij door de nare thuissituatie steeds meer gaat drinken. Als ze zwanger wordt van een tweeling stoppen de lichamelijke mishandelingen. Het sarren en schreeuwen houdt niet op. Het echtpaar krijgt twee jongens. Paolo kan het prima vinden met zijn zonen. Ze werken katalyserend in het gezin. Rita is hier blij mee en weet hierdoor haar huwelijk te redden. Als de mishandelingen stoppen komt haar man Paolo na een cafébezoek niet meer thuis. Hij wordt vermoord tijdens een ruzie.
Het wordt al snel bekend welke familie verantwoordelijk is voor de moord op Paolo. Volgens oud Italiaans gebruik dient de moord gewroken te worden om eerherstel te bewerkstelligen. Deze vendetta’s waren de oorzaak van jarenlange golven van geweld omdat iedere aanslag opnieuw gewroken diende te worden. In eerste instantie weigert Rita aan haar schoonfamilie de familie van de moordenaar bekend te maken. Ze worden zo boos op haar dat ze een familieruzie ontketenen. Ze is niet meer welkom bij haar schoonfamilie. Rita weet door haar opvoeding dat een bloedwraak opgelost kan worden door een officiële vergeving van de moordenaars. Ondanks de officiële vergevingsakte weet ze niet te voorkomen dat haar tweeling wraak gaat nemen. Ze hadden een uitstekende band met hun vader en kunnen zijn dood niet vergeten. De schoonfamilie spoort de tweeling aan om de bloedwraak uit te voeren. De jongens worden regelmatig het middelpunt van vechtpartijen en worden uiteindelijk vermoord. In de latere levensbeschrijving van Rita wordt dit verzacht.
De heilige wendt zich in deze geromantiseerde verhalen tot God en vraagt of hij de jongens een zachte natuurlijke dood wil laten sterven om te voorkomen dat ze naar de hel gaan als ze mensen vermoorden. In het verhaal worden de jongens ziek en sterven tegelijkertijd. Ondanks het gruwelijke verhaal brengt de heilige een groot offer. Door haar zonen te willen laten sterven voorkomt ze dat hun zielen naar de hel gaan. Het ultieme offer van een liefhebbende moeder die op die manier voor het eeuwige leven van haar kroost zorgt. Een andere uitleg van dit middeleeuwse verhaal is dat Gods besluit vaststaat en niet te veranderen is. Dit is het geloof in predestinatie. In het verhaal van de heilige Rita sterven de twee jongens. Het mooie is dat door toedoen van positieve energie de ziel naar de hemel gaat en niet naar de hel. De kerk had hier financieel voordeel bij. Het kopen van een requiemmis of misintentie voor het zielenheil van een overledene blijkt dan te werken.
Na het verlies van haar volledige gezin verkrijgt Rita een sterke positie als weduwe. In middeleeuws Italië krijgen zij de volledige controle over de erfenis en hun bruidsschat. Ze worden op die manier geheel zelfstandig. Vaak trekken ze zich terug als kluizenaar waardoor ze veel invloed kunnen krijgen als mystici. Ze worden dan adviseuse voor het volk. Rita kiest ervoor om non te worden in het Augustinessenklooster van Cascia. Haar verzoek om in te treden wordt geweigerd. Na een tweede poging wordt ze weer geweigerd. Het klooster accepteert alleen jonge meisjes die nog maagd zijn. De reden is dat de meisjes een bruid van Jezus moeten worden en die moeten dan nog maagd zijn. Jezus accepteert in hun ogen geen vrouwen die ontmaagd zijn door een gewone man, tenzij het een hele rijke vrouw betreft met aanzien die de kloosterkas kan spekken met geld en landerijen. Rita is niet voornaam en rijk. Bijkomend probleem is dat een paar nonnen in het klooster familie zijn van de moordenaar van Rita’s echtgenoot. Om eerwraak en ruzies binnen de kloostermuren te voorkomen vindt de abdis het geen goed idee om Rita toe te laten. Rita is een intelligente vrouw en ze is bekend met beroemde heiligenverhalen. In de bijgelovige middeleeuwen zijn verschijningen van heiligen een geliefd thema. Bewapend met deze kennis klopt Rita opnieuw aan bij het Augustinessenklooster. Ze vertelt in geuren en kleuren dat maar liefst drie heiligen aan haar zijn verschenen en haar bevolen hebben in te treden in het klooster van Cascia. Natuurlijk waren dat de patroonheilige van de kloosterorde Augustinessen waar Rita wil intreden. De belangrijkste is de geest van Augustinus. Hij word vergezeld door de geest van Nicolaas van Tolentijn. In 1407 was Nicolaas Tolentijn nog niet officieel heilig verklaard, maar hij staat vanwege de vele wonderen al in de startblokken om een nieuwe heilige in de orde van de Augustijnen te worden. Johannes de doper is de derde heilige van het trio. Toevalligerwijs is Johannes de doper een personage dat centraal staat in de leer van de orde der Augustijnen. De gewiekste Rita weet op een nacht stiekem binnen te dringen in het klooster. Als de verbaasde nonnen vragen waar ze vandaan komt vertelt ze dat de drie heiligen haar hebben binnen gelaten. Met dat prachtige verhaal weet Rita zich binnen te praten in het Augustinessenklooster. Eenmaal ingetreden wijdt Rita zich aan versterving en zelfkastijding. Ze wordt bedreven in het zichzelf kastijden met een zweep. Het is een voortzetting van de mishandelingen die ze tijdens haar huwelijk onderging. Omdat haar intrede omstreden is laat moeder overste haar de smerigste karwijtjes opknappen. Zo moet ze de beerput legen, de vieze was doen en onkruid wieden. Om haar nog meer uit te testen wordt Rita gedwongen om een vermolmde bezemsteel in de grond te steken en deze te verzorgen als een levende plant. Rita geniet volop van de terreur hoopt daardoor spirituele inzichten te verkrijgen. Aan het levensverhaal van de heilige is daarom later toegevoegd dat de stok tot een boom is uitgegroeid. Hiermee wordt bedoeld dat Rita door haar enorme inzet spiritueel uitgroeide tot mystica.
Op haar 52e is Rita nog steeds geen beroemde mystica. Het is een van de hoogst haalbare sociale posities die een vrouw van gewone komaf in die tijd kan verwerven. Rita leest veel over haar beroemde tijdgenoten die dankzij het ontvangen van de stigmata, de wonden van Jezus op Goede Vrijdag, beroemd worden. Op Goede Vrijdag in het jaar 1432 wordt Rita beloond voor haar zelfkastijding. Als ze voor het crucifix in de kapel zit te bidden wordt ze getroffen door het goddelijk licht. Haar voorhoofd begint te bloeden. Ze verschijnt die avond in de eetzaal met een grote doorn in haar voorhoofd. De doorn zit toevallig precies in de vena frontalis, een ader die net onder de voorhoofdshuid zichtbaar is. Het bloed stroomt rijkelijk over haar gezicht. Volgens Rita heeft Jezus eigenhandig tijdens haar gebed de grote doorn in haar voorhoofd geprikt. Deze gebeurtenis blijft niet onopgemerkt. De bijgelovige dorpelingen spreken over een wonder. In groten getale willen mensen met eigen ogen het inmiddels befaamde stigmata van Ria bewonderen. De doorn is inmiddels flink ontstoken en de etterende wond verspreid een ondraaglijke stank. De bacterie Staphylococcus Aureus zorgt voor wondinfectie en een groene verkleuring. Wij kennen deze microbe als de ziekenhuisbacterie MRSA. Rita vraagt of ze zich terug mag trekken in haar cel om de andere zusters niet tot last te zijn met haar vieze wond. Dit wordt toegestaan. Rita moet wel de officiële gebeurtenissen in het klooster bijwonen zoals de missen en de avondmaaltijd. Rita is content met deze beslissing. Een kluis laten bouwen is onbetaalbaar. Ze heeft op een slimme manier een gratis kluis tot haar beschikking gekregen met de bijbehorende status als mystica. Bijkomend voordeel is dat ze verplicht is om iedere dag uit haar kluis te komen voor sociaal contact. Bij een echte kluis is dat niet mogelijk. Hieruit blijkt dat Rita een vrouw was met een groot doorzettingsvermogen, ambitie en een hoge intelligentie.
Ze richt haar cel in als een kluizenaarswoning binnen de beschermende muren van het klooster. De bezoekers blijven komen en vragen om een onderhoud in de kluis van Rita. De etterende pijnlijke wond zorgt voor een passende afstand tussen Rita en haar bezoekers. De stank en de insecten die daar op af komen dragen letterlijk bij aan het lijden van de mystica. Zo’n toch wel heftige ervaring wordt doorverteld en gaat van dorp naar dorp. Evenals in de moderne tijd waren de middeleeuwers dol op horror en gruwel. Omdat er nog geen films en media bestonden maakte men graag gebruik van de mogelijkheid om veilig te kunnen griezelen. De pelgrimsstroom naar het klooster in Cascia neemt toe wat de kloosterkas en de locale economie ten goede komt. Rita wordt bevorderd tot een adviseuse voor de pelgrims en weet voor ieder probleem raad. Ze is vooral gespecialiseerd in hopeloze zaken. Haar problematische voorgeschiedenis strekt daarbij in haar voordeel. Zieken bezoeken Rita om genezing af te smeken en vragen om een lapje stof dat in aanraking is geweest met de etterende wond op haar voorhoofd. De zieken bevestigen met verbanden zo’n lapje stof gedrenkt in pus en bloed op die plaats van hun lichaam waar de ziekte huist. De kracht van de geest is voor velen zo sterk dat zij hierdoor verlichting ondervinden en soms zelfs genezen. Om haar lijden te vergroten draagt ze onder haar kleding een ruwharig kleed dat voor haar huid bij iedere beweging een kwelling is. Voor het slapen gaan geselt ze zichzelf met een zweep waaraan lange leren stroken zitten met aan het uiteinde scherpe knopen. Omdat ze heimelijk nog steeds naar sexueel contact met mannen verlangt dient ze zichzelf kunstmatige pijnlijke prikkels toe. Met deze religieuze boetedoening probeert ze haar natuurlijke vrouwelijkheid te verjagen. Het heeft echter een verslavende uitwerking op haar.
Rita’s vredelievende instelling heeft een positieve invloed op de omgeving. Al tijdens haar leven wordt ze door het volk beschouwd als een levende heilige. In het klooster maakt Rita de vergeving van de moordenaar van haar echtgenoot officieel zodat de onderlinge spanningen tussen de nonnen verdwijnen. Het is juni 1446. In de Sint Pieter te Rome wordt de Augustijn Nicolaas Tolentijn officieel heilig verklaard. De Abdis van Augustinessenklooster Heilige Magdalena besluit dat Rita en een aantal nonnen een voettocht naar Rome mogen maken, op voorwaarde dat de etterende wond op het voorhoofd van Rita genezen is. Op wonderlijke wijze verdwijnt de grote doorn uit de wond die daardoor snel geneest. Reeds op de terugweg naar het klooster prikt volgens Rita Jezus opnieuw met een doorn in haar voorhoofd zodat ze weer begint te bloeden. De pijnlijke ontsteking komt terug en de vieze geur lokt in de zomermaanden veel insecten die zich tegoed willen doen aan het wondvocht. Dit gecombineerd met het vredelievende karakter, haar wijze raad en haar befaamde genezingen lokken steeds meer pelgrims en bezoekers naar de kluis van Rita in het Maria Magdalena klooster op de heuvel van Cascia.
Rita overlijdt op 22 mei 1457 aan de gevolgen van tuberculose. Ze is dan 76 jaar oud. Dit gaat vergezeld van drie wonderen. De eerste twee wonderen zijn de roos en de vijgen. Op haar sterfbed krijgt ze bezoek van een neef. Hij vraagt of hij iets voor haar kan doen. Ze vraagt hem voor haar een rode roos en vijgen te plukken in de tuin van haar voormalige echtelijke woning. In midden Italië bloeien er op zonnige plekken al vroeg in het voorjaar rozen. Voor het wonder is het sterfbed voor het gemak vijf maanden vervroegd naar de wintermaanden. De tijd dat er nog geen rozen bloeien. De neef van Rita ziet volgens het verhaal in de besneeuwde tuin een kale rozenstruik staan waaraan een geurende bloeiende bloedrode roos groeit. De kleur rood is het teken van het martelaarschap, het lijden aan de tuberculose en haar stigmata. Hij plukt zoals gevraagd de roos. De neef komt ook terug met twee vijgen die aan de bladloze vijgenboom hangen. Het geromantiseerde verhaal vermeldt niet of het de bekende fioroni uit Apulië zijn. Deze vijgen kunnen al worden geoogst in het voorjaar, maar omdat het tijdstip in het verhaal is vastgesteld in de winter wordt ook de oogst van de twee vijgen opgetekend als een wonder. Het derde wonder speelt zich af vlak na haar overlijden. De bijen die Rita tijdens de doop bezochten keren weer terug als een grote zwerm. Dit keer zijn ze zwart van kleur. De insecten bedekken de overledene als een grote deken en schenken de dode pure honing. Deze tekst kan worden uitgelegd als een mellificatie van de overledene: mummificatie met honing.
Rita wordt opgebaard in de kloosterkerk. Drie dagen lang bezoeken dag en nacht duizenden pelgrims de overledene. Ze wordt bijgezet in een lijkkist van populierenhout. Na tien jaar wordt de kist in de kurkdroge grafkelder van het klooster geopend. De overledene blijkt ongeschonden. De kerk is sceptisch. Ondanks de ontelbare wonderen wordt Rita pas in 1628 zalig verklaard en nog veel later, in 1900 wordt ze heilig verklaard. Het ongeschonden lichaam van de heilige is sinds haar exhuminatie in 1467 tentoongesteld in het klooster van Cascia. De wond op haar voorhoofd is nog steeds duidelijk zichtbaar. De stroom pelgrims die tijdens het leven van de heilige al op gang kwam is na het overlijden van Rita afgenomen waardoor de kloosterkas zienderogen slonk. Nadat het ongeschonden lichaam wordt tentoongesteld in de kloosterkerk neemt het aantal pelgrims weer toe. De economie in Cascia groeit daardoor. Rond 1700 woedt er een flinke brand in het klooster. In aller haast wordt de schrijn met Rita in een tuinhuisje in de kloostertuin geplaatst. Vanwege de hoge luchtvochtigheid begint het ongeschonden lichaam te schimmelen.
Er wordt besloten om door middel van een traditionele mummificatie de aantasting te stoppen. Het klooster is financieel voldoende draagkrachtig om de verwoesting van de brand te herstellen en vooral om het lichaam van Rita voor verder verval te behoeden. Als mummie spekt ze de kloosterkas!
Na de dood van een mens start de ontbinding. Toch schijnen overleden heiligen af en toe te kunnen ontsnappen aan de ontbinding van het lichaam. Als tijdens autopsie van een niet ontbonden lijk blijkt dat er niet is gesneden en met pek en teer is gewerkt wordt de conclusie getrokken dat men met een wonder te maken heeft. Als een overledene wordt bijgezet in een grafkelder met de juiste temperatuur, luchtstroom en luchtvochtigheid zorgt dit voor een natuurlijke mummificatie. Als een overledene in een houten kist wordt begraven in de grond is ontbinding niet te voorkomen. Bijzetten in een speciale grafkelder bevorderd mummificatie, al zijn er ook verhalen van heiligen bekend die na een begrafenis in de grond intakt zijn gebleven terwijl de houten kist is vergaan. Deze heiligen worden nooit naakt gevonden. De kleding die ze bij de begrafenis droegen is dan eveneens intakt gebleven. De bedoeling van zo’n verhaal is te onderstrepen dat heiligen een voorbeeld zijn van kuisheid.
Het blijkt dat rondom de overblijfselen van Rita een zoetige geur hangt. Deze zoetige geur komt eveneens voor bij Egyptische mummies. Met behulp van een gaschromatograaf die aan een massaspectrometer is verbonden kunnen de chemische stoffen worden geïdentificeerd van gassen die uit een mummie opstijgen. Een mummie hoeft dan niet beschadigd te worden. De zoete theeachtige geur is afkomstig van wierook, mirre en van diverse oliën die ceders, jeneverbes en cipressen vermengd met bijenwas. Naast deze stoffen heeft honing een conserverende werking. Het onderdompelen van een dode in honing heeft een hygroscopische en antibacteriële werking. Mellificatie was in de oudheid al bekend om lichamen als het ware te konfijten. Volgens oude teksten is Alexander de Grote na zijn overlijden gemellificeerd. Bij mellificatie blijft de soepelheid van de spieren en de huid intakt.
Een combinatie van mellificatie en conserverende oliën kan de zoete kruidige geur van de heilige Rita verklaren. Af en toe wordt de verzegelde glazen kist geopend. De heilige krijgt dan een nieuw schoon gewaad aan. Omdat de ledematen nog steeds soepel zijn is dit geen moeilijke klus. Er wordt dan door een speciaal team onderzocht of het lichaam nog steeds schimmelvrij is. Tijdens een autopsie eind vorige eeuw is melding gedaan van het aangetaste voorhoofdsbot ten gevolge van de stigmata. Over het gestopte ontbindingsproces wordt gezwegen, opdat rondom de Heilige Rita een eeuwig mysterie blijft.
Ervaar de rust en schoonheid binnen het kasteel, waar de Stadsgids vertelt over het kasteel en haar bewoners. Hierna een rondleiding door de drie karakteristieke stijltuinen met verhalen en uitleg door de Natuurgids.
Van woensdag 24 tot en met zondag 28 juni 2026 staat Breda volledig in het teken van de vijfde editie van het Zero Waste Festival. Tijdens deze feestelijke lustrumeditie ontdekken inwoners op een laagdrempelige en inspirerende manier hoe leuk, makkelijk én voordelig leven met minder afval kan zijn.
Onze nieuwe website is inmiddels al weer een half jaar in de lucht. De lezer weet ons goed te vinden en we ontvangen veel positieve feedback. Dat geeft de burger moed. Maar…
Eén keer per jaar, als de dagen het langst zijn, trekken we er op een avond op uit. Niet te lang, want we willen terug zijn voor het echt donker wordt. De sfeer is wat anders dan tijdens een reguliere tocht. Er mag wel een beetje verrassing in zitten. Let op: deze keer is ook de startplek afwijkend.