Kastelen en dollen in de Haagse beemden

HAAGSE BEEMDEN 30 april 2025 Redactie en fotografie Geert Dekkers

Kastelen en burchten spreken tot de verbeelding. Als een soort tijdmachine nemen ze je mee naar een andere wereld van lang geleden. Of die wereld beter is dat is nog maar de vraag. In de Haagse Beemden hebben twee interessante kleine kastelen gestaan. Kasteel de Emer en kasteel Gageldonk.

Kasteel de Emer

Het 15^e eeuwse kasteeltje de Emer heeft vier eeuwen mogen stralen totdat het rond 1856 werd afgebroken. Uit archeologische opgravingen is gebleken dat het gebouw was omringd door een gracht. De bewoners werden in een nabijgelegen grafkelder bijgezet. Tijdens opgravingen in 1972 zijn de restanten van deze grafkelder aan het licht gekomen. De locatie van het gebouw was ten noordoosten van de huidige Emerput. Ten behoeve van de industriële bouw is het terrein opgespoten met dikke laag zand. De restanten van het bouwwerk zijn op die manier voor toekomstige archeologische opgravingen in veiligheid gebracht.

Kasteel Gageldonk

Niet ver van kasteel de Emer werd een ander fraai kasteeltje gebouwd. Een vierkant gebouw van veertien en een halve meter lang en breed dat sterke overeenkomsten vertoonde met kasteel Bouvigne. Een lustslot. Het bouwwerk was omgracht. Deze waterpartij was bijna negen meter breed. De watergeuzen hebben in 1573 het kasteeltje in brand gestoken. Daarna was het niet meer mogelijk om er fatsoenlijk in te wonen. De Watergeuzen bestonden uit voornamelijk verarmde adel. Hun doel was vooral om de Spaanse invasie te bestrijden. Als opstandelingen trokken ze plunderend rond. Gedurende de twee eeuwen na deze verwoesting hebben er nog restauraties plaatsgevonden totdat de kosten te hoog bleken om het gebouw van totaal verval te redden. Van de bijgebouwen resteren nog het poortgebouw en de kapel. Dit poortgebouw staat tegenwoordig bekend als het Hooghuys. In de kapel is nog volop activiteit.

Kapel van Gageldonk

In aanleg was de kapel gewijd aan Maria. De woeste protestante watergeuzen verwoesten het katholieke interieur van de kapel. Daarna werd het heilige huisje gebruikt als stal. Door de komst van adel uit het Belgische Geel is de kapel gewijd aan de heilige Dymphna. Zij introduceerden in de wijk hun lokale patroonheilige en dat was Dymphna. Deze heilige wordt aangeroepen voor onder andere psychiatrische patiënten. In die tijd werden er door incestueuze relaties veel geestelijk gehandicapten geboren die schreeuwend en gillend door het gebied wat nu de Haagse Beemden is zwierven. Een aantal van hen was gevaarlijk.

Om dit probleem op te lossen werd in de zeventiende eeuw Breda aan de Boschstraat 22 van een dolhuys voorzien om deze mensen onder te brengen. De familie was verplicht om de kosten van onderhoud zelf te betalen. Ze wachtten daarom het liefst zo lang mogelijk met opname van hun dolle dierbaren in het dolhuys. De patiënten of dollen werden vastgeketend om te voorkomen dat ze konden ontsnappen. Af en toe was het open dag in het dolhuys. Dit was voor de Bredanaars een populair uitje. Men vergaapte zich maar wat graag aan de gruwel en horror die in het dolhuys te zien waren. Met name aan de dollen die waren opgesloten in een zogenaamde dolcel.

Evenals de dolhuyzen zijn de twee lustsloten uitgewist door de tijd. De verhalen, tekeningen en schilderijen behoeden de historie voor de vergetelheid.

Dit artikel verscheen eerder in ons derde jubileummagazine (september 2024).